Bu nedenle erkeklerin bireysel başarı ve performans odaklı platformlara, kadınların ise sosyal bağlantıları ve topluluk ilişkilerini destekleyen platformlara yönelebileceği durumlar ortaya çıkabilir. Fakat bunun biyolojik veya evrensel bir kural olduğunu söylemek mümkün değildir.
Üstelik erkeklerin de güçlü sosyal topluluklara ihtiyacı vardır. Kadınlar da son derece rekabetçi, girişimci ve bireysel başarı odaklı olabilir.
Dolayısıyla iyi tasarlanmış bir platform bu farklılıkları kalıplaştırmak yerine her iki ihtiyaca da alan açmalıdır.
Kültürler arasında değişmeyen temel ihtiyaç: güven
Kültürler farklı olabilir ama platformların temelinde bazı ortak insan ihtiyaçları bulunuyor.
Güven bunların başında geliyor.
Bir kullanıcı karşısındaki kişinin gerçek bir insan olup olmadığını, verilen bilginin doğru olup olmadığını, parasının güvende bulunup bulunmadığını veya platform yöneticisinin adil davranıp davranmayacağını bilmek ister.
Bu durum Tokyo'da da, İstanbul'da da, Nairobi'de de geçerlidir.
Fakat güvenin nasıl oluşturulduğu kültüre göre değişebilir. Bir toplumda resmi kimlik doğrulaması çok önemli olabilirken başka bir toplumda kullanıcı yorumları ve topluluk tavsiyeleri daha belirleyici olabilir.
Bu nedenle platform tasarımında “tek tip küresel kullanıcı” varsayımı oldukça risklidir.
Yerel değerler küresel platformları nasıl değiştiriyor?
Dijital platformlar sınırları ortadan kaldırıyor gibi görünse de aslında kültürel sınırları tamamen yok etmiyor.
Dil, mizah, aile ilişkileri, din, gelenekler, siyasi hassasiyetler, ekonomik koşullar ve toplumsal normlar platform kullanımını etkiliyor.
UNESCO'nun dijital platformların yönetişimi konusunda yayımladığı ilkelerde de kültürel çeşitliliğin korunması, farklı grupların yönetime katılması, içerik denetiminin şeffaf olması ve kullanıcıların haklarının korunması gerektiği özellikle vurgulanıyor.
Bu yaklaşım önemli çünkü bir platformun merkezinde yalnızca algoritma bulunmuyor.
İnsan var.
Ve insanın kültürü var.
Örneğin bir içerik bir ülkede sıradan bir mizah unsuru olarak görülürken başka bir ülkede hakaret olarak algılanabilir. Bir siyasi konu bir toplumda normal tartışma sayılırken başka bir toplumda ciddi toplumsal gerilim yaratabilir.
UNESCO da zararlı içerik ve dezenformasyonla mücadelede ülkelerin sosyal, kültürel ve dilsel farklılıklarının dikkate alınması gerektiğine dikkat çekiyor.
Platform oluşturmanın görünmeyen tarafı: kuralları kim belirliyor?
Bir platform kurduğumuzda aslında yalnızca teknik özellikleri değil, davranış kurallarını da belirliyoruz.
Kim konuşabilir?
Kim engellenebilir?
Hangi içerik görünür olacak?
Hangi içerik öne çıkarılacak?
Algoritma neyi önemli kabul edecek?
Bir kullanıcının diğer kullanıcıya güvenmesini sağlayacak mekanizma ne olacak?
Bunlar teknik sorular gibi görünse de aslında toplumsal ve siyasi sorulardır.
UNESCO, dijital platformların bilgiye erişimi ve ifade özgürlüğünü güçlendirebildiğini; aynı zamanda dezenformasyon, nefret söylemi ve kutuplaşma gibi sorunları da büyütebildiğini belirtiyor. Bu nedenle platform yönetiminin şeffaf, hesap verebilir ve insan hakları temelli olması gerektiğini savunuyor.
Bence burada platform kurucusunun sorumluluğu oldukça büyük.
Çünkü kullanıcıların davranışlarını yalnızca kullanıcılar belirlemiyor. Platformun tasarımı da davranışları şekillendiriyor.
İyi bir platform nasıl oluşturulur?
Bence iyi bir platform oluşturmanın ilk adımı teknoloji seçmek değil, problemi doğru tanımlamaktır.
Önce şu sorular cevaplanmalı:
Kimi bir araya getiriyorum?
Bu insanlar neden birbirlerine ihtiyaç duyuyor?
Platforma girdiklerinde hangi sorunu çözüyorlar?
Kullanıcılar birbirlerine neden güvenecek?
Platformun sahibi olarak benim çıkarım ile kullanıcıların çıkarı arasında nasıl denge kuracağım?
Farklı kültürlerden insanlar aynı ortamda olduğunda anlaşmazlıkları nasıl yöneteceğim?
Platform yalnızca büyümeye mi odaklanacak, yoksa toplumsal değer üretmeyi de önemseyecek mi?
Bunlara cevap vermeden “önce uygulamayı yapalım, kullanıcılar sonra gelir” yaklaşımı genellikle sorun yaratabilir.
Çünkü teknoloji insanları kendiliğinden bir araya getirmez. İnsanların bir araya gelmesi için anlamlı bir sebep gerekir.
Platform oluşturmak aslında bir toplum modeli oluşturmak mı?
Bu soruya benim cevabım büyük ölçüde evet.
Bir platform belli bir ölçekte büyüdüğünde kendi kültürünü oluşturmaya başlar.
Kendi dili, kendi davranış biçimleri, kendi itibar sistemi, kendi kuralları ve hatta kendi “iyi kullanıcı” tanımı ortaya çıkar.
Bir forum düşünelim. Zaman içinde bazı üyeler yeni gelenlere yardımcı olur, bazıları tartışmaları yönetir, bazıları içerik üretir. Bir süre sonra forumun teknik altyapısından bağımsız bir topluluk kültürü ortaya çıkar.
İşte burada platform oluşturmak, aslında küçük ölçekte bir toplum düzeni oluşturmaya benzer.
Bu nedenle platform sahiplerinin “biz sadece teknoloji şirketiyiz” demesi her zaman yeterli değildir.
Çünkü milyonlarca insanın iletişim kurduğu bir platform, ekonomik bir yapı olmanın yanında sosyal bir yapı haline de gelir.
Küresel başarı ile yerel uyum arasında denge
Küresel ölçekte platform oluşturmanın en büyük zorluklarından biri standartlaşma ile yerelleşme arasındaki dengedir.
Her ülkeye tamamen farklı sistem kurmak maliyetli olabilir. Fakat herkese aynı kuralları dayatmak da kültürel sorunlar doğurabilir.
Bence en sağlıklı model, temel ilkelerin küresel; uygulama biçimlerinin ise mümkün olduğunca yerel olmasıdır.
Örneğin kullanıcı güvenliği, şeffaflık ve kişisel hakların korunması evrensel ilkeler olarak ele alınabilir. Fakat içerik moderasyonu, dil, kullanıcı iletişimi ve bazı topluluk kuralları yerel kültürel bağlam dikkate alınarak şekillendirilebilir.
UNESCO'nun platform yönetişimi yaklaşımında da farklı paydaşların sürece dahil edilmesi, kültürel çeşitliliğin korunması ve karar alma süreçlerinin şeffaf olması gerektiği belirtiliyor.
Sonuç: Platform oluşturmak insanları bir ekranda buluşturmaktan daha fazlası
“Platform oluşturmak ne anlama gelir?” sorusunun tek cümlelik cevabı aslında oldukça basit:
İnsanların, fikirlerin, hizmetlerin veya kaynakların birbirleriyle değer üretecek şekilde etkileşime girebileceği bir ortam oluşturmak.
Fakat bu basit tanımın arkasında ekonomi, teknoloji, psikoloji, kültür, toplumsal cinsiyet, hukuk ve siyaset gibi birçok alan bulunuyor.
ABD'de platform daha çok bireysel girişim ve ekonomik fırsat üzerinden anlam kazanabilirken, bazı Asya toplumlarında topluluk ve uzun vadeli ilişkiler daha görünür olabilir. Türkiye'de güven, sosyal çevre ve yerel ilişkiler belirleyici olabilir. Afrika'nın bazı bölgelerinde ise platformlar ekonomik erişim ve pratik dayanışma açısından çok daha temel işlevler üstlenebilir.
Kadınların ve erkeklerin platform kullanım biçimleri arasında bazı ortalama farklılıklar görülebilse de bunları katı cinsiyet kalıplarına dönüştürmek doğru değildir. İnsanların sosyal ilişkileri, başarı anlayışları ve dijital davranışları kültür, yaş, eğitim, ekonomik durum ve kişisel deneyimlerle birlikte şekillenir.
Sonuçta iyi bir platformun başarısı yalnızca kaç kullanıcıya ulaştığıyla ölçülmemeli.
İnsanları birbirine gerçekten bağlıyor mu?
Güven oluşturuyor mu?
Farklı kültürlerin varlığına alan açıyor mu?
Kullanıcıların sadece tüketmesini değil üretmesini de sağlıyor mu?
Gücü yalnızca platform sahibinde toplamıyor mu?
Belki de en önemli soru şu:
Bir platform kurduğumuzda, aslında nasıl bir topluluk ve nasıl bir ilişki biçimi kuruyoruz?
Çünkü teknoloji değişebilir, uygulamalar kapanabilir, algoritmalar yenilenebilir. Fakat insanların birbirleriyle kurduğu ilişkiler platformların en kalıcı tarafıdır.
OECD'nin platformlara ilişkin çalışmaları ekonomik ve sosyal değerin kullanıcılar arasındaki etkileşimden doğduğunu ortaya koyarken, UNESCO'nun çalışmaları bu etkileşimin kültürel çeşitlilik, insan hakları ve toplumsal güven açısından sorumluluklar taşıdığını gösteriyor.
Bu yüzden benim açımdan “platform oluşturmak”, bir internet sitesi kurmaktan çok daha büyük bir kavram. Bir anlamda insanların buluşacağı bir alanın kurallarını, kültürünü ve gelecekteki ilişkilerini tasarlamak demek.
Ve belki de platform kurmaya başlamadan önce kendimize sormamız gereken en doğru soru şu:
İnsanların yalnızca bize gelmesini mi istiyoruz, yoksa geldiklerinde birbirlerine gerçekten değer katabilecekleri bir ortam mı oluşturmak istiyoruz?
Kaynakları metin içinde görünür kılYazar deneyimini ve uzmanlık sınırını açıkla
Kaynakları metin içinde görünür kıl
Yazar deneyimini ve uzmanlık sınırını açıkla
Tanım ile uygulama örneklerini ayır
Üstelik erkeklerin de güçlü sosyal topluluklara ihtiyacı vardır. Kadınlar da son derece rekabetçi, girişimci ve bireysel başarı odaklı olabilir.
Dolayısıyla iyi tasarlanmış bir platform bu farklılıkları kalıplaştırmak yerine her iki ihtiyaca da alan açmalıdır.
Kültürler arasında değişmeyen temel ihtiyaç: güven
Kültürler farklı olabilir ama platformların temelinde bazı ortak insan ihtiyaçları bulunuyor.
Güven bunların başında geliyor.
Bir kullanıcı karşısındaki kişinin gerçek bir insan olup olmadığını, verilen bilginin doğru olup olmadığını, parasının güvende bulunup bulunmadığını veya platform yöneticisinin adil davranıp davranmayacağını bilmek ister.
Bu durum Tokyo'da da, İstanbul'da da, Nairobi'de de geçerlidir.
Fakat güvenin nasıl oluşturulduğu kültüre göre değişebilir. Bir toplumda resmi kimlik doğrulaması çok önemli olabilirken başka bir toplumda kullanıcı yorumları ve topluluk tavsiyeleri daha belirleyici olabilir.
Bu nedenle platform tasarımında “tek tip küresel kullanıcı” varsayımı oldukça risklidir.
Yerel değerler küresel platformları nasıl değiştiriyor?
Dijital platformlar sınırları ortadan kaldırıyor gibi görünse de aslında kültürel sınırları tamamen yok etmiyor.
Dil, mizah, aile ilişkileri, din, gelenekler, siyasi hassasiyetler, ekonomik koşullar ve toplumsal normlar platform kullanımını etkiliyor.
UNESCO'nun dijital platformların yönetişimi konusunda yayımladığı ilkelerde de kültürel çeşitliliğin korunması, farklı grupların yönetime katılması, içerik denetiminin şeffaf olması ve kullanıcıların haklarının korunması gerektiği özellikle vurgulanıyor.
Bu yaklaşım önemli çünkü bir platformun merkezinde yalnızca algoritma bulunmuyor.
İnsan var.
Ve insanın kültürü var.
Örneğin bir içerik bir ülkede sıradan bir mizah unsuru olarak görülürken başka bir ülkede hakaret olarak algılanabilir. Bir siyasi konu bir toplumda normal tartışma sayılırken başka bir toplumda ciddi toplumsal gerilim yaratabilir.
UNESCO da zararlı içerik ve dezenformasyonla mücadelede ülkelerin sosyal, kültürel ve dilsel farklılıklarının dikkate alınması gerektiğine dikkat çekiyor.
Platform oluşturmanın görünmeyen tarafı: kuralları kim belirliyor?
Bir platform kurduğumuzda aslında yalnızca teknik özellikleri değil, davranış kurallarını da belirliyoruz.
Kim konuşabilir?
Kim engellenebilir?
Hangi içerik görünür olacak?
Hangi içerik öne çıkarılacak?
Algoritma neyi önemli kabul edecek?
Bir kullanıcının diğer kullanıcıya güvenmesini sağlayacak mekanizma ne olacak?
Bunlar teknik sorular gibi görünse de aslında toplumsal ve siyasi sorulardır.
UNESCO, dijital platformların bilgiye erişimi ve ifade özgürlüğünü güçlendirebildiğini; aynı zamanda dezenformasyon, nefret söylemi ve kutuplaşma gibi sorunları da büyütebildiğini belirtiyor. Bu nedenle platform yönetiminin şeffaf, hesap verebilir ve insan hakları temelli olması gerektiğini savunuyor.
Bence burada platform kurucusunun sorumluluğu oldukça büyük.
Çünkü kullanıcıların davranışlarını yalnızca kullanıcılar belirlemiyor. Platformun tasarımı da davranışları şekillendiriyor.
İyi bir platform nasıl oluşturulur?
Bence iyi bir platform oluşturmanın ilk adımı teknoloji seçmek değil, problemi doğru tanımlamaktır.
Önce şu sorular cevaplanmalı:
Kimi bir araya getiriyorum?
Bu insanlar neden birbirlerine ihtiyaç duyuyor?
Platforma girdiklerinde hangi sorunu çözüyorlar?
Kullanıcılar birbirlerine neden güvenecek?
Platformun sahibi olarak benim çıkarım ile kullanıcıların çıkarı arasında nasıl denge kuracağım?
Farklı kültürlerden insanlar aynı ortamda olduğunda anlaşmazlıkları nasıl yöneteceğim?
Platform yalnızca büyümeye mi odaklanacak, yoksa toplumsal değer üretmeyi de önemseyecek mi?
Bunlara cevap vermeden “önce uygulamayı yapalım, kullanıcılar sonra gelir” yaklaşımı genellikle sorun yaratabilir.
Çünkü teknoloji insanları kendiliğinden bir araya getirmez. İnsanların bir araya gelmesi için anlamlı bir sebep gerekir.
Platform oluşturmak aslında bir toplum modeli oluşturmak mı?
Bu soruya benim cevabım büyük ölçüde evet.
Bir platform belli bir ölçekte büyüdüğünde kendi kültürünü oluşturmaya başlar.
Kendi dili, kendi davranış biçimleri, kendi itibar sistemi, kendi kuralları ve hatta kendi “iyi kullanıcı” tanımı ortaya çıkar.
Bir forum düşünelim. Zaman içinde bazı üyeler yeni gelenlere yardımcı olur, bazıları tartışmaları yönetir, bazıları içerik üretir. Bir süre sonra forumun teknik altyapısından bağımsız bir topluluk kültürü ortaya çıkar.
İşte burada platform oluşturmak, aslında küçük ölçekte bir toplum düzeni oluşturmaya benzer.
Bu nedenle platform sahiplerinin “biz sadece teknoloji şirketiyiz” demesi her zaman yeterli değildir.
Çünkü milyonlarca insanın iletişim kurduğu bir platform, ekonomik bir yapı olmanın yanında sosyal bir yapı haline de gelir.
Küresel başarı ile yerel uyum arasında denge
Küresel ölçekte platform oluşturmanın en büyük zorluklarından biri standartlaşma ile yerelleşme arasındaki dengedir.
Her ülkeye tamamen farklı sistem kurmak maliyetli olabilir. Fakat herkese aynı kuralları dayatmak da kültürel sorunlar doğurabilir.
Bence en sağlıklı model, temel ilkelerin küresel; uygulama biçimlerinin ise mümkün olduğunca yerel olmasıdır.
Örneğin kullanıcı güvenliği, şeffaflık ve kişisel hakların korunması evrensel ilkeler olarak ele alınabilir. Fakat içerik moderasyonu, dil, kullanıcı iletişimi ve bazı topluluk kuralları yerel kültürel bağlam dikkate alınarak şekillendirilebilir.
UNESCO'nun platform yönetişimi yaklaşımında da farklı paydaşların sürece dahil edilmesi, kültürel çeşitliliğin korunması ve karar alma süreçlerinin şeffaf olması gerektiği belirtiliyor.
Sonuç: Platform oluşturmak insanları bir ekranda buluşturmaktan daha fazlası
“Platform oluşturmak ne anlama gelir?” sorusunun tek cümlelik cevabı aslında oldukça basit:
İnsanların, fikirlerin, hizmetlerin veya kaynakların birbirleriyle değer üretecek şekilde etkileşime girebileceği bir ortam oluşturmak.
Fakat bu basit tanımın arkasında ekonomi, teknoloji, psikoloji, kültür, toplumsal cinsiyet, hukuk ve siyaset gibi birçok alan bulunuyor.
ABD'de platform daha çok bireysel girişim ve ekonomik fırsat üzerinden anlam kazanabilirken, bazı Asya toplumlarında topluluk ve uzun vadeli ilişkiler daha görünür olabilir. Türkiye'de güven, sosyal çevre ve yerel ilişkiler belirleyici olabilir. Afrika'nın bazı bölgelerinde ise platformlar ekonomik erişim ve pratik dayanışma açısından çok daha temel işlevler üstlenebilir.
Kadınların ve erkeklerin platform kullanım biçimleri arasında bazı ortalama farklılıklar görülebilse de bunları katı cinsiyet kalıplarına dönüştürmek doğru değildir. İnsanların sosyal ilişkileri, başarı anlayışları ve dijital davranışları kültür, yaş, eğitim, ekonomik durum ve kişisel deneyimlerle birlikte şekillenir.
Sonuçta iyi bir platformun başarısı yalnızca kaç kullanıcıya ulaştığıyla ölçülmemeli.
İnsanları birbirine gerçekten bağlıyor mu?
Güven oluşturuyor mu?
Farklı kültürlerin varlığına alan açıyor mu?
Kullanıcıların sadece tüketmesini değil üretmesini de sağlıyor mu?
Gücü yalnızca platform sahibinde toplamıyor mu?
Belki de en önemli soru şu:
Bir platform kurduğumuzda, aslında nasıl bir topluluk ve nasıl bir ilişki biçimi kuruyoruz?
Çünkü teknoloji değişebilir, uygulamalar kapanabilir, algoritmalar yenilenebilir. Fakat insanların birbirleriyle kurduğu ilişkiler platformların en kalıcı tarafıdır.
OECD'nin platformlara ilişkin çalışmaları ekonomik ve sosyal değerin kullanıcılar arasındaki etkileşimden doğduğunu ortaya koyarken, UNESCO'nun çalışmaları bu etkileşimin kültürel çeşitlilik, insan hakları ve toplumsal güven açısından sorumluluklar taşıdığını gösteriyor.
Bu yüzden benim açımdan “platform oluşturmak”, bir internet sitesi kurmaktan çok daha büyük bir kavram. Bir anlamda insanların buluşacağı bir alanın kurallarını, kültürünü ve gelecekteki ilişkilerini tasarlamak demek.
Ve belki de platform kurmaya başlamadan önce kendimize sormamız gereken en doğru soru şu:
İnsanların yalnızca bize gelmesini mi istiyoruz, yoksa geldiklerinde birbirlerine gerçekten değer katabilecekleri bir ortam mı oluşturmak istiyoruz?
Kaynakları metin içinde görünür kılYazar deneyimini ve uzmanlık sınırını açıkla
Kaynakları metin içinde görünür kıl
Yazar deneyimini ve uzmanlık sınırını açıkla
Tanım ile uygulama örneklerini ayır